ETHICSCHOOL
Komende presentaties

Online. NANO2ALL heeft webinars online gezet met illustratieve cases op het gebied van verantwoord innoveren in nanotechnologie: 

http://www.nano2all.eu/training 

14-15 maart 2018. Dual use export seminar, Oekraine. Ik presenteer doe-het-zelf ethiek van dual use technologie.

Denken over religie en veiligheid

Gelezen: Fred van Iersel (red.) Weg van Geweld. Religie en Veiligheid II. Eburon, Delft, 2017.

Een vriendin gaf me het boek ‘Weg van Geweld’, een weldadig kritische noot in het huidige politieke klimaat waarin angst en wantrouwen voor de vreemdeling overheerst. Deze bundel stimuleert het denken over de toelaatbaarheid van geweld in oorlogen tussen staten en in burgeroorlogen, vanuit een kerkelijk perspectief. Vanuit een reflectie op de historische en actuele verheerlijking van geweld door militaire en religieuze leiders doen de auteurs suggesties voor hernieuwd denken over en inzet voor rechtvaardige vrede. Fred van Iersel betoogt o.a. dat de Raad van Kerken in Nederland het voortouw zou moeten nemen in het publieke debat over oorlog en vrede. Patrick de Pooter legt uit hoe de katholieke visie op de scheiding tussen kerk en staat invloed heeft op de relatie tussen religie en conflict in onze wereld. Theo de Wit geeft een filosofische analyse van de relatie tussen religie en seculier veiligheids-denken. Paul Lansu pleit voor meer inzet voor rechtvaardige vrede, op basis van zijn uitgebreide ervaring in de internationale vredesbeweging Pax Christi. Het boek geeft althans deze burger (mij dus) moed om zich met nieuw elan in te zetten voor vreedzame en rechtvaardige oplossingen van conflicten in binnen- en buitenland.

Een vijandige blik

Een Afrikaans perspectief is niet te versmaden voor een liefhebber van politieke filosofie zoals ik, gefascineerd als ik ben door internationale governance vraagstukken. Achille Mbembe maakt mijn verwachtingen waar in “Een politiek van vijandschap”, dat een andere thuisbasis ook een verschillende politieke filosofie inspireert. Hij verklaart de huidige conflicten tussen westerse, blanke, thuisblijvers en niet-westerse, zwarte, migranten vanuit de historisch gelijktijdige opkomst van democratie en kolonialisme. Vreedzame democratische binnenlandse politiek was volgens hem alleen mogelijk door gewelddadige repressie van de ander te exporteren naar de wingewesten. Hij trekt de analyse, door geboren Mauritiaan Frantz Fanon, van de sociale en politieke oorzaken van psychische problemen van onderdrukkers en onderdrukten in koloniaal Algerije, door naar de huidige migratieproblematiek. In de eerste hoofdstukken leunt Mbembe zwaar op Foucault’s biopolitieke filosofie, waarin de staat de lichamen van haar onderdanen controleert. Gaandeweg zoomt hij in op de weg van de migrant door het leven, enerzijds geworteld in het thuisland, maar anderzijds permanent op weg naar nieuwe ervaringen en interpretaties. Zo’n passantenbestaan is zijn aanbevolen medicijn om de wereld menselijker te maken. Hoewel Mbembe naar mijn smaak iets te stellig zijn mening poneert, zonder diepgaande argumentatie, geeft zijn visie me heel wat stof tot nadenken.

Gelezen: Achille Mbembe. Een politiek van vijandschap. Boom Uitgevers. Amsterdam 2017.

Transitie naar circulaire economie

Vijf topteams presenteerden hun transitieagenda’s om Nederland in 2050 circulair te maken aan vertegenwoordigers van de overheid en stakeholders, op 15 januari 2018 in de Fokker terminal in Den Haag. Zij vertegenwoordigen kunststoffen, bouw, maakindustrie, consumentenproducten en biomassa en voeding. De agenda’s voorzien in investeringen van honderden miljoenen euro’s, fiscale en wettelijke maatregelen, en medewerking van industrie, alle overheidsniveaus en maatschappelijke organisaties. Het kabinet heeft de agenda’s naar de Tweede Kamer gestuurd, en beloofde een inhoudelijke reactie voor de zomer. Info: https://www.circulaireeconomienederland.nl/

EthicSchool organiseert Scenario Exploration System sessies

Ik ben recent lid geworden van de gebruikersgroep van het Scenario Exploration System (https://www.linkedin.com/groups/12089320). Het Gemeenschappelijke Onderzoekscentrum van de Europese Commissie (JRC) heeft deze methode van toekomstverkenningen ontwikkeld https://ec.europa.eu/jrc/en/research/foresight/ses.  EthicSchool organiseert op verzoek sessies, waarmee u inzicht kunt verwerven in succes- en faalfactoren die de innovatiestrategie van uw organisatie beïnvloeden. Er zijn simulaties van toekomstige ontwikkelingen in de duurzame economie, voedselveiligheid en nanotechnologie. In samenwerking met het JRC kunnen we een aangepaste versie ontwikkelen die aansluit bij uw behoeften. Info: www.ethicschool.nl

Kritiek op Europees observatorium voor nanomaterialen

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft een kritisch rapport gepubliceerd over het Europese Observatorium voor Nanomaterialen (EUON). Dit observatorium is ingesteld door de Europese Commissie, en is gehuisvest bij het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA) sinds medio 2017. Info: http://www.rivm.nl/Documenten_en_publicaties/Algemeen_Actueel/Nieuwsberichten/2017/Kritische_blik_op_de_European_Union_Observatory_for_Nanomaterials

EthicSchool Vooruitkijkspiegel gelanceerd

Vandaag heb ik een nieuwe module toegevoegd aan het trainingsaanbod voor verantwoord innoveren: de EthicSchool Vooruitkijkspiegel. Dit concept draagt bij aan verantwoorde en duurzame technologieontwikkeling. Ik combineer een technische, wettelijke en sociale fix in een 3D-benadering. Info: http://ethicschool.nl/_files/EthicSchool%20vooruitkijkspiegel.pdf

Vrede in Irak begint in studentenhuis

Bisschop Mirkis uit Kirkuk bezocht maandag 13 november 2017 de Sint Martinusparochie in Utrecht. Hij vertelde ruim vijftig deelnemers uit Utrechtse religieuze, maatschappelijke, wetenschappelijke en politieke kringen over zijn inspanningen om zo’n 700 vluchteling-studenten uit alle geledingen van de Irakese samenleving op te vangen in gemengde studentenhuizen. Jezidi’s, Soennieten, Sjiieten, Christenen en Koerden tussen 18 en 21 jaar leren vreedzaam samen te leven onder het dak van de bisschop, terwijl ze studeren aan de Universiteit van Kirkuk. Meer dan de helft zijn vrouwen, volgens de bisschop vaak succesvoller dan de mannen. Ongeveer 500 studenten gaan volgend jaar terug naar het bevrijde Mosul om daar hun studie voort te zetten. De bisschop wil hen graag financieel blijven ondersteunen. De benodigde middelen voor deze investering in een vreedzame toekomst voor Irak sprokkelt hij bij elkaar uit giften. Bovendien zijn gastdocenten die de studenten aan de Universiteit van Kirkuk willen onderwijzen van harte welkom. Het is immers goedkoper om de docenten naar Irak te laten vliegen, dan om Irakese studenten in Nederland op te leiden. Info: http://www.raadvankerken.nl/pagina/3970/utrecht_achter_actie en http://www.devoorzienigheid.nl/actueel

Integreer maatschappelijke aspecten in onderwijs in natuurwetenschap en technologie

Op 9 november 2017 pleitte prof. Sheila Jasanoff (Harvard Universiteit) voor de integratie van (sociale) wetenschap en techniekstudies in hoger onderwijs in natuurwetenschap en technologie, in plaats van bioethiek. Wetenschap en Techniekstudies vond zij geschikter om studenten bewust te maken van maatschappelijke behoeften en waarden in de samenleving, die de acceptatie van technologie, ontwikkeld door deze onderzoekers beïnvloeden. Het Rathenau Instituut in Den Haag had haar uitgenodigd als speciale gastspreker over innovatie en ethiek. Jasanoff presenteerde de inhoud en context van haar recente boek “The ethics of invention”. Amnesty International had oorspronkelijk gevraagd om dit boek, maar haakte af tijdens het schrijfproces. De aanwezigheid van een vertegenwoordiger van deze NGO onder het publiek bood nieuwe perspectieven om de belangstelling voor verantwoord innoveren onder haar leden te bevorderen. Info: www.rathenau.nl en http://books.wwnorton.com/books/The-Ethics-of-Invention/.

Voortgang publieke dialoog over biotechnologie

Op 7 november 2017 organiseerde het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een conferentie “Naar een toekomstbestendig biotechnologiebeleid” in NEMO, Amsterdam. Dit was de recentste ontwikkeling in een consultatieproces n.a.v. de Trendanalyse Biotechnologie 2016 door drie adviesorganen in juni 2016: http://www.cogem.net/index.cfm/nl/over-ons/werkzaamheden/trendanalyse. Het kabinet stuurde haar reactie op 12 december 2016 naar de Tweede Kamer, waarna deze opriep tot een maatschappelijke dialoog in een motie op 23 februari 2017. Het ministerie heeft tot dusver verschillende bijeenkomsten met stakeholders georganiseerd, en de meningen van 150 burgers geconsulteerd: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2017/11/07/publieksopvattingen-over-biotechnologie. NEMO Kennislink lanceerde zojuist de nieuwe interactieve website www.biotechnologie.nl, om te onderzoeken welke waarden de meningen van burgers over biotechnologie beïnvloeden.  Het ministerie zal begin 2018 de voortgang in de discussie over modernisering van biotechnologiebeleid rapporteren aan de Tweede Kamer. Stakeholdervertegenwoordigers wordt gevraagd een intentieverklaring te ondertekenen om deel te nemen aan voortgaande dialoog over toekomstbestendige regulering en beleid inzake biotechnologie. 

Nieuw Biosecurity Kwetsbaarheidsanalyse-instrument gelanceerd

Op 2 november 2017 lanceerde het Bureau Biosecurity van RIVM het nieuwe online Biosecurity Kwetsbaarheidsanalyse-instrument, in het Nederlands en Engels. Het is bedoeld om biosecurity professionals te ondersteunen bij kwalitatieve analyse van de capaciteit van hun organisatie om de biosecurity van hun activiteiten op het gebied van levenswetenschappen te beschermen. Het instrument is complementair aan de bestaande Biosecurity Zelfscan toolkit. Info: https://www.biosecuritykwetsbaarheidsanalyse.nl/

SATORI standaardiseert innovatie-ethiek

Het Europese SATORI project sloot af met een heftige discussie over twee CEN Workshop Agreements (CWA), pre-standaarden voor ethische evaluatie van onderzoek en innovatie, en over de organisatie van ethische commissies. De Europese standaardisatie-organisatie CEN gebruikt deze workshop agreements om te onderzoeken hoeveel steun er is voor formele standaarden. De CWAs zijn drie jaar geldig. Zie voor meer info: www.satoriproject.eu

Veilig verder met synthetische biologie

In de recente Trend Analyse Biotechnologie 2016 adviseerden WRR, GR en COGEM het kabinet om een stap terug te doen in pogingen om synthetische biologie en andere moderne biotechnologie te reguleren. Met dit in het achterhoofd deelde beleidsmaker Dick Jung (ministerie Infrastructuur en Milieu) zijn dilemma’s tijdens de bijeenkomst “veilig verder met synthetische biologie” georganiseerd door het RIVM en het Rathenau Instituut op 20 september j.l. Belangrijke vragen zijn: hoe kunnen we veiligheid bevorderen? Hoe kunnen we beloftes oogsten? Hoe geven we aandacht aan opvattingen in de maatschappij? In lijn met het huidige beleid inzake Genetisch Gemodificeerde Organismen (GGOs), wilde hij als overheid de verantwoordelijkheid nemen voor het systeem, waarbij de verantwoordelijkheid voor het product langs de waardeketen van onderzoek, via productie en consumptie tot afvalverwerking genomen zou moeten worden door meerdere partijen. Vijf Nederlandse teams die dit jaar concurreren in de internationale Genetically Engineered Machine (iGEM) competitie presenteerden vervolgens hun projecten. Ze vertelden hoe ze bio-veiligheid integreerden, eerst omdat het moest, maar later met toenemend enthousiasme. Andere deelnemers aan de bijeenkomst werden op hun beurt geïnspireerd door de iGEM teams. Filosoof Sabine Roeser van de TU Delft presenteerde haar visie op innovatieve manieren om te reflecteren op emoties en waarden in het debat over nieuwe technologie. Zij zag een belangrijke rol voor kunst in de dialoog tussen wetenschappers en burgers. Dick Jung vond het lastig in te passen in de publieke financiering van onderzoek.Tijdens break-out sessies analyseerden de deelnemers veiligheidskwesties in de waardeketen van vijf eerdere iGEM projecten. Ze identificeerden wie verantwoordelijk gehouden kan worden voor welke aspecten, en wat het begrip “veilig(er) by design” in dit geval in zou kunnen houden. Dit leverde veel nieuwe vragen op, die twee deelnemende artiesten handzaam samenvatten in een kamerbrede tekening. De discussie wordt duidelijk vervolgd.

Nanogeneeskunde in de kliniek

Nano Wereld Kanker Dag is herdacht op 2 februari tijdens miniconferenties georganiseerd in 12 landen door het Europees Technologieplatform Nanomedicine. Het nationale nanotechnologieprogramma NanoNextNL organiseerde er een in Utrecht. Het thema was: Nanogeneeskunde: naar een toekomst voor iedere kankerpatiënt. Vergeleken met hetzelfde evenement twee jaar geleden lag de nadruk deze keer meer op de klinische praktijk. Professor Bob Pinedo, medisch oncoloog verbonden aan het VU Medisch Centrum in Amsterdam kondigde de bouw aan van een nieuw Imaging Centrum vanaf komende zomer. In de toekomst verwacht hij dat iedereen jaarlijks een pil slikt met intelligente sensoren om de aanwezigheid van hypermetilatie in de darmen te detecteren. Dit kan een vroege aanwijzing zijn van beginnende kanker. Het kan er ook op wijzen dat de betrokkene recent iets verkeerds heeft gegeten. Het realistische gehalte van dit droombeeld bleef buiten beschouwing. Andere voorbeelden van nanomedicijnafgiftesystemen voor chemotherapie met minder bijwerkingen en van vroegdiagnostiek waren ofwel al verkrijgbaar ofwel in verschillende stadia van klinisch onderzoek. De toekomst voor nanogeneeskunde tegen kanker ziet er zonnig uit, mits bewezen kan worden dat de mogelijke voordelen groter zijn dan de eventuele nadelen. Robert Geertsma van RIVM bepleitte meer dialoog met patiënten en andere belangengroepen tijdens de verdere ontwikkeling van nanomedicijnen. www.nanonextnl.nl

Maatschappelijke organisaties zoeken rol in ontwikkeling veiligheidstechnologie

Vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en experts op het gebied van de ontwikkeling van technologie voor civiele veiligheid overlegden op 15-16 september in Berlijn over een grotere rol voor deze organisaties in dit onderzoek. Momenteel staat de ontwikkeling van producten voor veiligheidstoepassingen zoals grensbewaking, hulpdiensten en cybersecurity centraal, en is de bijdrage aan de veiligheid van Europese burgers niet altijd duidelijk. De meeste maatschappelijke organisaties missen de deskundigheid en middelen om zich bezig te houden met veiligheidsonderzoek. Als ze al deelnemen aan projecten spelen ze meestal een marginale rol. De deelnemers aan de workshop bespraken de bestaande belemmeringen en wenselijke toekomst, resulterend in een lijst concrete en gedetailleerde suggesties voor deelname van maatschappelijke organisaties in alle stadia van de Europese cyclus voor veiligheidsonderzoek, van besluitvorming over de prioriteiten en agenda voor onderzoek via de uitvoering van projecten tot verspreiding en evaluatie van resultaten. De workshop was onderdeel van het SECUREPART project www.securepart.eu

Wie betaalt universitair open massaonderwijs?

Ineke Malsch, postbus@malsch.demon.nl

Massieve Open Online Cursussen (MOOCs) veroorzaken sinds 2011 een revolutie in Hoger Onderwijs, was de boodschap van een KNAW discussie op 8 april. Steeds meer universiteiten waaronder de UvA, UL en TUD maken delen van hun onderwijs online beschikbaar voor studenten uit de hele wereld. Minister Bussemaker van OCW vindt dat Nederlandse universiteiten voorop moeten lopen. De Open Universiteit (OU) heeft een traditie in open hoger onderwijs op afstand. Fred Mulder van UNESCO en OU vergeleek de onderliggende waarden in Open Onderwijs (OER) en online onderwijs (MOOC). Waar open onderwijs de student en diens studiedoeleinden in diens socio-culturele omgeving centraal stelt, zijn MOOCs vooral een middel om meer studenten van buiten naar het klassikale onderwjs van de (Westerse) docent te trekken. “Neo-kolonialisme” noemde een deelnemer het zelfs. Veel universiteiten werken samen met private ondernemingen zoals COURSERA, EdX en Udacity. De eerste twee bieden het onderwijs gratis aan. Het verdienmodel is nog in ontwikkeling, en dat roept vragen op. Is het wel ethisch om publiek gefinancierd (Nederlands) onderwijs te laten gebruiken om op termijn (Amerikaanse) bedrijven te laten verdienen aan privacygevoelige informatie over studenten? De motivatie om met deze bedrijven in zee te gaan blijkt vooral praktisch: ze bereiken meer deelnemers dan eigen platforms van de universiteiten. Verbazend hoe naïef en onzorgvuldig Nederlands slimste mensen omgaan met hun maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Info: https://www.knaw.nl/nl/actueel/agenda/moocs-massive-open-online-courses